Kamille

Tijdens de zwangerschap, bevalling of in het kraambed raad ik regelmatig kamille aan. Maar waarvoor kun je het allemaal gebruiken? Je komt kamille regelmatig tegen in mijn blogs, maar een lijstje met de verschillende indicaties bij elkaar is ook wel handig!

Wat is kamille?
Kamille is een plantje wat vaak wordt gebruikt als kruidenmiddel. Kamille heeft van zichzelf een ontspannend en kalmerend effect op de maag en de darmen. Bovendien werkt kamille remmend tegen ontstekingen en werkt het ontsmettend. Zo kun je het bij veel verschillende indicaties gebruiken. Kamille is verkrijgbaar in verschillende soorten: lippenbalsem, zalf, spray, thee, etc. (Apotheek, s.a.)

Indicaties zwangerschap

Aambeien
Aambeien zijn uitgezakte zwellichamen. Hier kun je veel klachten van hebben, zoals jeuk en pijn.
Een badje van kamille werkt kalmerend en verzacht de jeuk. Tevens kun je een gebruikt kamilletheezakje tegen de aambeien aanleggen. (Gezonder leven, s.a.; Verhelst, 2010)

Blaasontsteking

Aangezien kamillethee ontstekingsremmend en tevens kalmerend werkt, kan het ook helpen om kamillethee te drinken (1 L per dag) wanneer je last hebt van een blaasontsteking. (Groene vrouw, 2013)

Brandend maagzuur
Een heel vervelend kwaaltje tijdens je zwangerschap: brandend maagzuur. Wanneer je hier veel last van hebt kan het helpen om kamillethee te drinken. Kamillethee werkt verzachtend voor je maag. (Verhelst, 2010)

Vaginale infectie
Een vaginale infectie kan heel vervelend zijn! Een badje van kamillethee kan helpen om de ontsteking sneller te verhelpen en tevens het genitale gebied te verzachten. (Verhelst, 2010)

Slaapproblemen
Kamille werkt rustgevend en kan er voor zorgen dat je beter kunt slapen. (Groene vrouw, 2013)

Spanning
Kamillethee werkt rustgevend en zorgt ervoor dat hevige emoties wat kalmeren. Daarom kan kamillethee ook veel goed doen wanneer je last hebt van nachtmerries, stress, spanning of angst. (Verhelst, 2010; Apotheek, s.a.)

Indicaties bevalling

Spanning
Ook tijdens je bevalling kun je soms veel spanning ervaren, met daardoor mogelijk een hogere spierspanning en een ongunstiger verloop van je bevalling. Het drinken van kamillethee tijdens je bevalling kan er voor zorgen dat je kalmer bent. (Verhelst, 2010)

Indicaties kraambed

Aambeien
Ook na de bevalling kun je last krijgen van aambeien, doordat er veel druk op je rectum heeft gestaan tijdens het persen. Om de klachten te verminderen kun je een nat kamilletheezakje tegen de aambeien aanleggen of kun je een kamillebadje nemen. (Gezonder leven, s.a., Verhelst, 2010)

Darmkrampjes
Hoe normaal ook, voor kindjes zijn darmkrampen heel vervelend. Door het maken van een kamillekompres kunnen de klachten verminderen: Een katoenen washandje insmeren met kamilleolie. Dit washandje verwarmen tussen 2 kruiken. Dit washandje op de buik van je kindje leggen en daar een hydrofiele luier overheen. (Scheffers, van Mullem & Riezebos, 2014)

Luieruitslag
Kamilleolie kun je gebruiken bij luieruitslag om de huid te kalmeren en te verzachten. (Verhelst, 2010; Apotheek, s.a.)

Naweeën
Het genoemde kamillekompres bij darmkrampjes, kan ook verlichting bieden bij naweeën!

Spoelen knip/ruptuur
Door de ontstekingsremmende en verzachtende werking kun je kamille ook goed gebruiken bij het verzorgen van je ruptuur of knip. Zet hiervoor kamillethee en laat het lauw worden. Je kunt dit bijvoorbeeld in een bidon stoppen en hiermee spoelen na een toiletbezoek. (Scheffers-Bosch, van Mullem & Riezebos – van der Veen, 2014; Verhelst, 2010)

Stuwing
Hoewel stuwing een teken is van de melkproductie, is het niet altijd even prettig. Voor een kalmerend- en een ontstekingsremmend effect kan het helpen om een warme kamillekompres op je borsten te leggen. Druppel wat kamilleolie op een hydrofiel washandje en warm deze op of maak kamillethee en week een hydrofiel washandje hierin voordat je het op je borst legt. Warmte is sowieso belangrijk bij stuwing, om de melk makkelijker te laten stromen. (Eurolac, 2010)

Bijwerkingen
Er zijn geen bijwerkingen bekend van te veel kamille. Wel zou je er allergisch voor kunnen zijn, wat kan resulteren in jeukende huiduitslag. (Apotheek, s.a.)

Conclusie
Kamille kun je dus voor heel veel indicaties gebruiken. Dit is vast nog geen compleet lijstje, dus mocht je nog een andere indicatie weten voor tijdens de zwangerschap, de bevalling of nadien, hoor ik het graag!

chamomile-829220_960_720
Bron: pixabay

Bronnen
Apotheek (s.a.)
Gevonden op het internet op 3 januari 2018 via http://www.apotheek.nl/medicijnen/kamille#belangrijk-om-te-weten-over-kamille

Eurolac (2010)
Gevonden op het internet op 3 januari 2018 via https://www.eurolac.net/hulpmiddelen-en-technieken-bij-verstopte-melkkanalen-en-borstontsteking/

Gezonder leven (s.a.)
Gevonden op het internet op 3 januari 2018 via https://gezonderleven.com/behandel-aambeien-op-natuurlijke-wijze/

Groene vrouw (2013)
Gevonden op het internet op 3 januari 2018 via https://groenevrouw.nl/wat-een-gezeik-natuurlijke-oplossingen-bij-blaasontsteking-2/

Scheffer, K., van Mullen, L., & Riezebos, P. (2014) Wat maakt Natuurlijke Kraamzorg zo anders? https://www.google.nl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&uact=8&ved=0CCEQFjAAahUKEwi73fyehITJAhUDcHIKHSWlCSs&url=http%3A%2F%2Fnatuurlijkekraamzorg.eu%2Fwp-content%2Fuploads%2F2014%2F11%2Fscriptie_kim__laura_en_paulien_natuurlijke_kraamzorg_2014.pdf&usg=AFQjCNESJHaAXiQLroJ9PvPb13LVHj_qxA&sig2=Vk2a4Q6QWjSqTCPSj8p5yg

Verhelst, G. (2010). Groot handboek geneeskrachtige planten. Wevelgem: BVBA.

Aambeien

Hoe vervelend is dat een aambei. Je kunt ze oplopen tijdens je zwangerschap en ook tijdens je bevalling. Maar hoe ontstaan ze eigenlijk en hoe kun je ze voorkomen en verhelpen?

Wat zijn aambeien?
Vlak boven de anus bevinden zich zwellichamen. Deze zwellichamen helpen mee om de anus af te sluiten. Wanneer deze zwellichamen uitzakken, spreken we van aambeien. De zwellichamen bestaan uit een kluwen van bloedvaatjes, dit verklaart waarom je soms wat bloedverlies kunt hebben van een aambei. Aambeien kunnen geen kwaad, maar je kunt er wel veel hinder van ondervinden. (MLDS, s.a.)

Hoe ontstaan aambeien?
Aambeien ontstaan vaak tijdens de zwangerschap. Door het hormoon progesteron worden zowel bloedvaten als wanden van spieren slapper, waardoor de zwellichamen makkelijker uit kunnen zakken. Aambeien kunnen ook ontstaan tijdens de bevalling. Tijdens het persen ontstaat er een grote druk op de zwellichamen, dus ook dan kunnen zwellichamen uitzakken of kunnen de aambeien verergerd worden. (KNOV, s.a.)

Klachten
Van aambeien kun je veel last hebben. De meeste mensen ervaren jeuk en pijn. Soms kun je ook wat licht bloedverlies hebben bij het afvegen. Bloedverlies is wel een signaal dat je altijd even in de gaten moet houden of het wel degelijk van een aambei vandaan komt. (MLDS, s.a.).

Aambeien voorkomen
Het verslappen van je spierwanden en bloedvaten kun je niet voorkomen, maar je hebt ook meer kans op aambeien als je last hebt van harde ontlasting. Ook dit is een kwaaltje wat veel voor komt in de zwangerschap, maar uiteraard ook na/voor de zwangerschap. Om aambeien te voorkomen is het belangrijk om harde ontlasting te proberen te voorkomen. (KNOV, s.a.; MLDS, s.a.) Dit kun je doen door:
– Gevarieerd en vezelrijk te eten
– Veel water te drinken
– Voldoende te bewegen
– Niet te persen op het toilet. Hierbij kan het helpen om een krukje onder je voeten te zetten, zodat de ontlasting er gemakkelijker uit komt.
Meer tips? Zie hier:  https://dekritischeverloskundige.wordpress.com/2015/12/08/obstipatie/

Aambeien verhelpen
De tips die hierboven genoemd staan, kunnen ook meehelpen om de aambeien te verhelpen. Helaas werkt dat niet bij iedereen voldoende. In de winkels zijn er talloze middeltjes te vinden om aambeien te verhelpen, maar er zijn ook natuurlijke middeltjes die kunnen helpen. Mocht je daar geen baat van ondervinden, kun je alsnog kiezen voor andere middeltjes of een bezoekje aan de huisarts.

Natuurlijke producten
Helaas zijn natuurlijke producten niet wetenschappelijk bewezen, maar proberen kan geen kwaad.
– Een gebruikt theezakje tegen de uitwendige aambeien aan. (Oma weet raad, s.a.)
– Een badje met kamillethee. Dit werkt ook jeuk verminderend. (Mens en gezondheid, 2016).
– IJskompres. (Mens en gezondheid, 2016A)
– Regelmatig gaan lopen als je een zittende baan hebt (minder druk op de onderkant)
– Neem regelmatig een bad (i.p.v. een douche), zodat de omgeving rond de anus goed schoongemaakt wordt.
– Witte radijsjes. Fijnmalen en op de aambei smeren. Dit werkt ontstekingsremmend. (Gezonder leven, s.a.)

Conclusie
Er zijn talloze medicamenteuze manieren en zalfjes die aambeien op kunnen lossen, maar het is allereerst heel belangrijk om de oorzaak op te lossen. Begin dus altijd met goed bewegen, voldoende water drinken en gevarieerd en vezelrijk eten. Mocht dat onvoldoende helpen, kun je allereerst de natuurlijke middeltjes eens proberen. Mijn persoonlijke favoriet blijft kamillethee. Kamille werkt vrijwel overal voor!

@pixabay Vruchtbaarheid eten

Bronnen
Gezonder leven (s.a.)
Gevonden op het internet op 25 februari 2016 via http://gezonderleven.com/natuurlijke-middeltjes-om-zelf-aambeien-te-behandelen/

Mens en gezondheid (2016)
Gevonden op het internet op http://mens-en-gezondheid.infonu.nl/alternatief/18620-kamillethee-wonderthee.html

Mens en gezondheid (2016A)
Gevonden op het internet op http://mens-en-gezondheid.infonu.nl/aandoeningen/95225-aambeien-na-de-bevalling.html

MLDS (s.a.)
Gevonden op het internet op 25 februari 2016 via https://www.mlds.nl/ziekten/aambeien/

KNOV (s.a.)
Gevonden op het internet op
http://deverloskundige.nl/zwangerschap/subtekstpagina/190/aambeien/

Oma weet raad (s.a.)
Gevonden op het internet op 25 februari 2016 via https://omaweetraad.nl/gezondheid/aambeien

Darmkrampjes

Vrijwel elke baby heeft er een keer last van: darmkrampjes. Heel vervelend, want je voelt je op zo’n moment vaak echt machteloos. Gelukkig zijn er wel tips & tricks om de darmkrampjes draaglijker te maken of zelfs op te lossen.

Hoe ontstaan darmkrampen?
Er zijn uiteraard talloze redenen waarom darmkrampjes kunnen ontstaan. Hieronder noem ik de meest voorkomende. Mocht je twijfelen aan de reden dat je kindje zoveel darmkrampjes heeft en helpt niets? Neem dan contact op met een zorgverlener. Als moeder heb je vaak het beste door of het iets normaals is of niet.


Fysiologisch
In de meeste gevallen van darmkrampjes gaat het om fysiologische darmkrampjes. De darmen van je kindje gaan na de geboorte nog verder met rijpen en ontwikkelen. Ze moeten nog even wennen aan hun nieuwe taak: het verwerken en verteren van voedsel. Dit kan er voor zorgen dat er darmkrampen ontstaan. Gelukkig gaan ze na verloop van tijd vanzelf over, wanneer de darmen van je kindje verder uitgerijpt zijn. Dit is meestal rond 6 maanden. (Ouders van nu, s.a.; La Leche League, 2014)

Te veel voormelk (borstvoeding)
Indien je kindje borstvoeding krijgt, kunnen darmkrampjes ook veroorzaakt worden doordat je kindje veel voormelk krijgt en weinig achtermelk. Tijdens een voeding, verandert de samenstelling van de moedermelk continue. Hoe meer melk er uit de borst wordt gedronken, hoe vetter de melk wordt. De voormelk heeft dus een lager vetgehalte dan de achtermelk. In voormelk vooral veel melksuikers. Indien je kindje veel voormelk krijgt, komt deze melk heel snel al weer verder in de darmen terecht, terwijl vettere melk wat langer in de maag blijft hangen. Plots komt er dus een grote hoeveelheid melksuikers in de darmen van je kindje terecht. De darmen moeten heel hard aan de slag om deze grote hoeveelheid te verwerken en kunnen dit eigenlijk niet goed aan. Dan ontstaan er darmkrampjes. Het is dus belangrijk dat je kindje de eerste borst altijd goed leeg drinkt en dat je dus de tweede borst pas aanbiedt als je kindje de eerste borst zelf heeft losgelaten of in slaap is gevallen na een efficiënte voeding. (Borstvoeding.com, s.a.)

Lucht in de darmen
Sommige baby’s drinken ontzettend snel. Vaak komt er dan ook lucht mee naar binnen en dit komt ook in de darmen terecht. Door deze lucht worden de darmen uitgezet en ook dit kan darmkrampen geven. Een boertje tussendoor kan veel verlichting geven. Mocht je kindje te snel drinken uit de fles, kun je kiezen voor een speentje met een kleiner gaatje. (Ouders van nu, s.a.; Borstvoeding.com, s.a.)

Wat kun je doen?

– Laat je kindje lang genoeg aan de eerste borst drinken, zodat het ook de vette achtermelk binnenkrijgt.
– Probeer je kindje rustig te laten drinken, met (eventueel) een boertje tussendoor en een boertje daarna.
– Maak een kamillekompres: een katoenen washandje insmeren met kamilleolie. Daarna dit washandje verwarmen, bijvoorbeeld tussen 2 kruiken. Leg het washandje op de buik van je kindje, en wikkel daar een warme hydrofiele luier omheen. Hier overheen kunnen de kleertjes. Het kamillekompres kan gerust blijven zitten tot de volgende voeding. (Scheffers, van Mullem & Riezebos, 2014)
– Masseer het buikje van je baby met de klok mee (dit is dezelfde richting als waarop de darmen lopen). Je kunt hier ook oliën bij gebruiken, zoals kamilleolie en lavendelolie. (Groenevrouw, 2014)
– ‘Fietsen’ met de beentjes
– Geef tegendruk tegen het buikje aan. Dit kan bijvoorbeeld door het kindje te dragen met zijn/haar buik tegen jouw onderarm aan.
– Gebruik warmte. Dit werkt niet alleen tijdens weeën en tijdens menstruatiekrampen, maar natuurlijk ook bij darmkrampjes. Je kunt je kindje lekker meenemen onder een warme douche, een warm badje geven of een kruikje gebruiken.
– Draag je kindje in een draagdoek in de kikkerhouding: warmte, troost en tegendruk in een. (Groenevrouw, 2014)
– Drink venkelthee (1 theelepel op 1 liter water, 3 kopjes per dag) (Groenevrouw, 2014)

Infacol
Vaak wordt er ook Infacol aangeraden bij darmkrampjes. Infacol is nog nooit effectief gebleken in wetenschappelijk onderzoek. Dit blijkt ook weer uit recent Amerikaans onderzoek. (Johnson, Cocker & Chang, 2015) Ik zou zelf dan ook niet zomaar medicatie geven aan mijn kindje met darmkrampjes, terwijl het niet bewezen nuttig is en er voldoende huis, tuin en keukenmiddeltjes zijn met goed effect.

Conclusie
Darmkrampjes zijn onwijs vervelend, niet alleen voor het kindje zelf, maar ook voor de ouders die zich vaak heel machteloos voelen. Gelukkig zijn darmkrampjes in de meeste gevallen heel normaal en met simpele huis tuin en keukenmiddeltjes goed draagbaar te maken.

jpedraza @Pixabay
jpedraza @Pixabay

Bronnen
Borstvoeding.com (s.a.)
Gevonden op het internet op 9 november 2015 via
https://www.borstvoeding.com/artikelen/kindjeaandeborst/al-even-bezig/koliek.html

Groene vrouw (2014)
Gevonden op het internet op 9 november 2015 via http://www.groenevrouw.nl/buikkrampjes-geen-venkelthee-maar-wat-dan-wel/

La Leche League (2014)
Gevonden op het internet op 9 november 2015 via https://www.lalecheleague.nl/borstvoeding-abc/artikel/141-huilen-en-troosten

Johnson, J., Cocker, K., & Chang, E. (2015) Infantile Colic: Recognition and Treatment. American Family Physician, 92(7), 577-582.

Ouders van nu (s.a.)
Gevonden op het internet op 9 november 2015 via http://www.oudersvannu.nl/baby/6-maanden/voeding/flesvoeding/help-mijn-baby-heeft-darmkrampjes/

Scheffer, K., van Mullen, L., & Riezebos, P. (2014) Wat maakt Natuurlijke Kraamzorg zo anders? https://www.google.nl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&uact=8&ved=0CCEQFjAAahUKEwi73fyehITJAhUDcHIKHSWlCSs&url=http%3A%2F%2Fnatuurlijkekraamzorg.eu%2Fwp-content%2Fuploads%2F2014%2F11%2Fscriptie_kim__laura_en_paulien_natuurlijke_kraamzorg_2014.pdf&usg=AFQjCNESJHaAXiQLroJ9PvPb13LVHj_qxA&sig2=Vk2a4Q6QWjSqTCPSj8p5yg

Het spoelen van de ruptuur of de knip

Helaas gebeurt het vaak dat iemand inscheurt tijdens de bevalling of dat iemand ingeknipt wordt. Na de bevalling zit je dan niet alleen met een beurs gevoel, maar zit je ook nog met een wond en hechtingen te kijken. Hoe kun je deze nu het beste verzorgen?

Waarom verzorgen?
Het is belangrijk dat je de wond goed verzorgt, zodat deze mooi en snel geneest en je minder kans hebt op een ontsteking (Babycentre, 2012). Indien je veel last hebt van je wond, belemmert dit je namelijk enorm en maakt het de roze wolk een stuk minder roze.

Hoe verzorgen?
Er zijn verschillende manieren waarop je je wond goed kunt verzorgen. Je kunt de wond spoelen met een flesje water, je kunt de wond spoelen met een mengsel, je kunt de wond spoelen met de douchekop, je kunt de wond laten luchten.. Al deze manieren zijn goed, maar ieder heeft zo zijn eigen voorkeur. Het is ook fijn om de verschillende mogelijkheden te combineren. Zo is het belangrijk om de wond na elk toiletbezoek te spoelen, maar tevens is het belangrijk om de wond regelmatig te laten luchten.

Spoelen tijdens toiletbezoek
Om de wond goed schoon te houden, is het belangrijk dat je de wond na elk toiletbezoek goed spoelt. Je kunt bijvoorbeeld de wond spoelen nadat je klaar bent met plassen, maar je kunt ook spoelen tijdens het plassen, waardoor de urine minder in de wond prikt. Nu zijn er ook nog verschillende mogelijkheden waarmee je kunt spoelen:
– Kraanwater. Uiteraard kun je de wond met gewoon kraanwater spoelen. Hierbij kun je goed zelf bepalen welke temperatuur je prettig vindt. Kraanwater werkt reinigend, maar heeft verder geen speciale werkingen. (Albert Schweitzer ziekenhuis, 2014)
– Kamillethee. Lauwe kamillethee kun je ook goed gebruiken om te spoelen. Kamillethee werkt namelijk ontstekingsremmend, verzachtend en ontsmettend. Je zet kamillebloemetjesthee, zeeft daarna de bloemetjes eruit en laat de kamillethee lauw worden. (Scheffers-Bosch, van Mullem & Riezebos – van der Veen, 2014; Apotheek, 2015)
– Lavendel. Een paar druppels lavendelolie kun je met een klein beetje melk (gebruik hiervoor bijvoorbeeld het dopje van een 1,5 liter fles), goed oplossen in water. Lavendelolie werkt kalmerend, ontsmettend en verzachtend en ruikt bovendien ook nog eens lekker fris. (Sensazione, s.a.; Clark, 2004)

Hoe pak je dit aan?
Hoe kun je nu spoelen tijdens of na het toiletbezoek? Je kunt van te voren een flesje klaarmaken. Hiervoor kun je het beste een bidon gebruiken of een petflesje met een bidonsluiting, zodat je de straal beter kunt doseren. Nadien kun je de wond goed droogdeppen met toiletpapier. (Scheffers-Bosch, van Mullem & Riezebos – van der Veen, 2014).

Spoelen met douchekop
Spoelen met een bidon werkt goed tussendoor, maar het reinigt de wond natuurlijk niet optimaal.
Daarom is het aan te raden om de wond minimaal een keer per dag goed spoelen met de douchekop. Dit mag ook gerust vaker. Sommige vrouwen hebben bijvoorbeeld veel last van het prikkende gevoel van de wond tijdens het plassen, dan kan plassen onder de douche een goede uitkomst zijn. Soms hebben vrouwen het geluk dat hun douchekop reikt tot aan het toilet. Dan kun je eventueel na elk toiletbezoek eventjes spoelen met de douchekop. (Babycentre, 2012; Albert Schweitzer ziekenhuis, 2014).

Laten luchten
Je kunt je misschien wel voorstellen dat een wond moeilijker geneest als het continue warm en vochtig is. Wanneer je de wond continue verbergt achter een dik kraamverband in je onderbroek, heeft het meer moeite met genezen. Door de wond zeer regelmatig bloot te stellen aan frisse lucht, geneest het sneller. Dit kun je bijvoorbeeld gemakkelijk doen tijdens het voeden. Je laat je onderbroek uit, laat het kraamverband weg en legt een celstofmatje of een oude handdoek onder je.
(Caring for your perineum, 2013; Albert Schweitzer ziekenhuis, 2014; Babycentre, 2012)

IJs
Regelmatig worden er ook ijspacks geadviseerd. IJspacks kun je gebruiken om een zwelling te voorkomen, maar ook om de zwelling te verminderen. (Albert Schweitzer ziekenhuis, 2014; Babycentre, 2012) Geen ijs pack in je bezit? Je kunt deze ook gemakkelijk zelf maken door een kraamverband goed nat te maken en deze in te vriezen. Doe er naderhand een oud washandje omheen en hij is klaar voor gebruik.

Harde stoel
Om een zwelling te voorkomen wordt er vaak aangeraden om regelmatig op een harde stoel te gaan zitten. Toch is dit niet het beste, aangezien de bekkenbodem hierdoor nog meer uitgerekt wordt. Je kunt het beste een klein, zacht kussentje op de harde stoel leggen en daarna plaats nemen. Dit geeft extra steun en daarmee tegendruk aan de bekkenbodem. (Bekkenbodemonline, 2015; Kernpraktijken, s.a.)

Conclusie

Het is belangrijk dat je je ruptuur of je knip goed verzorgt. Hiervoor zijn allerlei manieren en mogelijkheden. Het belangrijkste om te onthouden is dat je de wond na elk toiletbezoek spoelt, probeert minimaal 1 keer per dag de wond met de douchekop te spoelen en de wond regelmatig te laten luchten.

Takashi Hososhima @Flickr
Takashi Hososhima @Flickr


Bronnen
Albert Schweitzer ziekenhuis (2014)
Gevonden op het internet op 27 mei 2015 via http://www.asz.nl/patienten/patientenvoorlichting/folders/bevalling/episiotomie-en-rupturen.pdf

Apotheek (2015)
Gevonden op het internet op 27 mei 2015 via http://www.apotheek.nl/medicijnen/kamille#!

Babycentre (2012)
Gevonden op het internet op http://www.babycenter.ca/a536343/stitches-and-bruising-from-childbirth

Bekkenbodemonline (2015)
Gevonden op het internet op 28 mei 2015 via https://bekkenbodemonline.nl/vrouwenzaken/rondom-de-zwangerschap/de-bekkenbodem-rond-de-zwangerschap/de-bekkenbodem-na-de-bevalling/

Caring for your perineum (2013)
Gevonden op het internet op 27 mei 2015 via http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jmwh.12069/pdf

Clark, D. (2004) Herbs for Mother’s Care Postpartum. http://www.midwiferytoday.com/articles/herbspostpartumcare.asp

Kernpraktijken (s.a.)
Gevonden op het internet op 28 mei 2015 via http://www.kernpraktijken.nl/uploads/vdlp/files/kernprktk/bekkenbodem_na_ruptuur_folder.pdf

Scheffers – Bosch, K., van Mullem, L., & Riezebos – van der Veen, P. (2014) Wat maakt natuurlijke kraamzorg zo anders? http://natuurlijkekraamzorg.eu/wp-content/uploads/2014/11/scriptie_kim__laura_en_paulien_natuurlijke_kraamzorg_2014.pdf

Sensazione (s.a.)
Gevonden op het internet op 27 mei 2015 via http://www.sensazione.info/images/lavendel.pdf